3:1 Et surrexit Judas, qui vocabatur Machabæus, filius ejus, pro eo :
3:1 Y se levantó en su lugar su hijo Júdas, que tenia el sobrenombre de Machâbéo:
3:2 et adjuvabant eum omnes fratres ejus, et universi qui se conjunxerant patri ejus, et præliabantur prælium Israël cum lætitia.
3:2 Y le ayudaban todos sus hermanos, y todos quantos se habian unido con su padre, y concurrian á las batallas de Israél con alegría.
3:3 Et dilatavit gloriam populo suo, et induit se loricam sicut gigas, et succinxit se arma bellica sua in præliis, et protegebat castra gladio suo.
3:3 Y acrecentó la gloria de su pueblo, y se vistió de coraza como un gigante, y se guarneció de sus armas de guerra para combatir, y cubria los Reales con su espada.
3:4 Similis factus est leoni in operibus suis, et sicut catulus leonis rugiens in venatione.
3:4 Fué como un leon en sus obras, y como cachorro de leon que ruge en la caza.
3:5 Et persecutus est iniquos perscrutans eos : et qui conturbabant populum suum, eos succendit flammis :
3:5 Y persiguió á los malvados, buscándolos por todas partes: y hizo quemar á los que perturbaban su pueblo:
3:6 et repulsi sunt inimici ejus præ timore ejus, et omnes operarii iniquitatis conturbati sunt : et directa est salus in manu ejus.
3:6 Y rechazó á sus enemigos por el temor que le tenian, y todos los artífices de maldad fuéron conturbados; y la salud fué conducida en su mano.
3:7 Et exacerbabat reges multos, et lætificabat Jacob in operibus suis, et in sæculum memoria ejus in benedictione.
3:7 Y exásperaba á muchos Reyes, y alegraba á Jacob con sus obras, y su memoria será eternamente en bendicion.
3:8 Et perambulavit civitates Juda, et perdidit impios ex eis, et avertit iram ab Israël.
3:8 Y recorrió las ciudades de Judá, y exterminó de ellas á los impíos, y apartó de Israél la ira.
3:9 Et nominatus est usque ad novissimum terræ, et congregavit pereuntes.
3:9 Y fué celebrado hasta el extremo de la tierra, y recogió los que perecian.
3:10 Et congregavit Apollonius gentes, et a Samaria virtutem multam et magnam ad bellandum contra Israël.
3:10 Y juntó Apolonio las gentes, y de Samaria un grande y poderoso exército, para pelear contra Israél.
3:11 Et cognovit Judas, et exiit obviam illi : et percussit, et occidit illum : et ceciderunt vulnerati multi, et reliqui fugerunt.
3:11 Y lo supo Júdas, y le salió al encuentro: y lo derrotó y mató: y cayéron heridos muchos, y los demas huyéron.
3:12 Et accepit spolia eorum : et gladium Apollonii abstulit Judas, et erat pugnans in eo omnibus diebus.
3:12 Y tomó los despojos de ellos: y se quedó Júdas con la espada de Apolonio, y peleaba siempre con ella.
3:13 Et audivit Seron princeps exercitus Syriæ, quod congregavit Judas congregationem fidelium, et ecclesiam secum,
3:13 Y oyó Serón General del exército de Syria, que Júdas habia reunido consigo una multitud y Congregacion del pueblo fiel,
3:14 et ait : Faciam mihi nomen, et glorificabor in regno, et debellabo Judam, et eos qui cum ipso sunt, qui spernebant verbum regis.
3:14 Y dixo: Me ganaré reputacion, y me haré glorioso en el reyno, y desbarataré á Júdas, y á los que están con él, que despreciaban los decretos del Rey.
3:15 Et præparavit se : et ascenderunt cum eo castra impiorum fortes auxiliarii ut facerent vindictam in filios Israël.
3:15 Y se puso á punto: y fuéron con él huestes de impíos, socorro considerable, para tomar venganza contra los hijos de Israél.
3:16 Et appropinquaverunt usque ad Bethoron : et exivit Judas obviam illi cum paucis.
3:16 Y se acercáron hasta Bethorón: y le salió Júdas al encuentro con poca gente.
3:17 Ut autem viderunt exercitum venientem sibi obviam, dixerunt Judæ : Quomodo poterimus pauci pugnare contra multitudinem tantam, et tam fortem, et nos fatigati sumus jejunio hodie ?
3:17 Mas quando viéron el exército que venia ya cerca de ellos, dixéron á Júdas: ¿Cómo podremos siendo pocos pelear contra tantos y tan fuertes, y nosotros estamos hoy debilitados por el ayuno?
3:18 Et ait Judas : Facile est concludi multos in manus paucorum : et non est differentia in conspectu Dei cæli liberare in multis, et in paucis :
3:18 Y dixo Júdas: Fácil cosa es encerrar á muchos en las manos de pocos: y no hay diferencia respecto de Dios del cielo, entre salvar con muchos, ó con pocos:
3:19 quoniam non in multitudine exercitus victoria belli, sed de cælo fortitudo est.
3:19 Porque no está el vencer en el número del exército, sino que del cielo viene la fortaleza.
3:20 Ipsi veniunt ad nos in multitudine contumaci, et superbia, ut disperdant nos, et uxores nostras, et filios nostros, et ut spolient nos :
3:20 Ellos vienen á nosotros con multitud insolente, y con orgullo, para destruirnos con nuestras mugeres y con nuestros hijos, y para despojarnos:
3:21 nos vero pugnabimus pro animabus nostris, et legibus nostris :
3:21 Mas nosotros pelearemos por nuestras vidas, y por nuestras Leyes:
3:22 et ipse Dominus conteret eos ante faciem nostram : vos autem ne timueritis eos.
3:22 Y el mismo Señor los confundirá delante de nosotros: por tanto vosotros no los temais.
3:23 Ut cessavit autem loqui, insiluit in eos subito : et contritus est Seron et exercitus ejus in conspectu ipsius :
3:23 Y como acabó de hablar, se echó sobre ellos de improviso: y fué derrotado Serón, y su exército delante de él:
3:24 et persecutus est eum in descensu Bethoron usque in campum, et ceciderunt ex eis octingenti viri, reliqui autem fugerunt in terram Philisthiim.
3:24 Y siguió su alcance por la baxada de Bethorón hasta la llanura, y muriéron de ellos ochocientos hombres, y los demas huyéron á la tierra de los Philisthéos.
3:25 Et cecidit timor Judæ ac fratrum ejus, et formido super omnes gentes in circuitu eorum :
3:25 Y el terror, y miedo de Júdas, y de sus hermanos cayó sobre todas las gentes en contorno de ellos:
3:26 et pervenit ad regem nomen ejus, et de præliis Judæ narrabant omnes gentes.
3:26 Y su nombre llegó al Rey, y hablaban todas las gentes de los combates de Júdas.
3:27 Ut audivit autem rex Antiochus sermones istos, iratus est animo : et misit, et congregavit exercitum universi regni sui, castra fortia valde :
3:27 Y quando oyó el Rey Antíochô tales cosas, entró en grande cólera: y envió á juntar un exército de todo su reyno, huestes fuertes en gran manera:
3:28 et aperuit ærarium suum, et dedit stipendia exercitui in annum : et mandavit illis ut essent parati ad omnia.
3:28 Y abrió su erario, y dió al exército la paga de un año: y les mandó, que estuviesen apercibidos para todo.
3:29 Et vidit quod defecit pecunia de thesauris suis, et tributa regionis modica propter dissensionem et plagam quam fecit in terra, ut tolleret legitima, quæ erant a primis diebus :
3:29 Mas vió, que faltó el dinero de sus thesoros, y que eran cortos los tributos de la region á causa del alboroto, y por el mal, que habia hecho en aquella tierra, porque les habia quitado los fueros, que gozaban desde tiempos antiguos:
3:30 et timuit ne non haberet ut semel et bis, in sumptus et donaria, quæ dederat ante larga manu : et abundaverat super reges qui ante eum fuerant.
3:30 Y temió, que no tendria como ántes solia, para los gastos y donativos, que ántes habia hecho con larga mano: y en que habia excedido á los Reyes sus predecesores.
3:31 Et consternatus erat animo valde, et cogitavit ire in Persidem, et accipere tributa regionum, et congregare argentum multum.
3:31 Y su corazon estaba muy consternado, y resolvió ir á la Persia, y recoger los tributos de aquellas provincias, y acumular mucha plata.
3:32 Et reliquit Lysiam hominem nobilem de genere regali, super negotia regia, a flumine Euphrate usque ad flumen Ægypti,
3:32 Y dexó á Lysias hombre noble de linage Real, para atender sobre los negocios del Rey, desde el rio Euphrates hasta el rio de Egypto:
3:33 et ut nutriret Antiochum filium suum, donec rediret.
3:33 Y para que cuidase de la educacion de Antíochô su hijo, hasta que él volviese.
3:34 Et tradidit ei medium exercitum, et elephantos : et mandavit ei de omnibus quæ volebat, et de inhabitantibus Judæam, et Jerusalem :
3:34 Y le dexó la mitad del exército, y los elephantes: y le dió órdenes para todo lo que queria, que se hiciese, y acerca de los moradores de la Judéa, y de Jerusalém:
3:35 et ut mitteret ad eos exercitum ad conterendam et extirpandam virtutem Israël, et reliquias Jerusalem, et auferendam memoriam eorum de loco :
3:35 Y le mandó, que enviase tropas, para destruir y exterminar el poder de Israél, y los restos de Jerusalém, y borrar la memoria de ellos de aquel país:
3:36 et ut constitueret habitatores filios alienigenas in omnibus finibus eorum, et sorte distribueret terram eorum.
3:36 Y que estableciese pobladores á hijos de extrangeros en todos los términos de ellos, y repartiese su tierra por suerte.
3:37 Et rex assumpsit partem exercitus residui, et exivit ab Antiochia civitate regni sui anno centesimo et quadragesimo septimo : et transfretavit Euphraten flumen, et perambulabat superiores regiones.
3:37 Y el Rey tomó la otra mitad del exército, y salió de Antiochía ciudad de su reyno en el año ciento quarenta y siete: y pasó el rio Euphrates, y recorria las provincias superiores.
3:38 Et elegit Lysias Ptolemæum filium Dorymini, et Nicanorem, et Gorgiam, viros potentes ex amicis regis :
3:38 Y Lysias escogió á Ptoleméo hijo de Dorymino, y á Nicanór, y á Gorgias, hombres poderosos entre los amigos del Rey:
3:39 et misit cum eis quadraginta millia virorum, et septem millia equitum, ut venirent in terram Juda, et disperderent eam secundum verbum regis.
3:39 Y envió con ellos quarenta mil hombres, y siete mil de á caballo, para que fuesen á tierra de Judá, y la asolasen según la órden del Rey.
3:40 Et processerunt cum universa virtute sua, et venerunt, et applicuerunt Emmaum in terra campestri.
3:40 Y saliéron con todo su poder, y viniéron á acampar en una llanura del territorio de Emmaús.
3:41 Et audierunt mercatores regionum nomen eorum : et acceperunt argentum, et aurum multum valde, et pueros, et venerunt in castra ut acciperent filios Israël in servos, et additi sunt ad eos exercitus Syriæ, et terræ alienigenarum.
3:41 Y los mercaderes de las provincias oyéron la fama de ellos: y tomáron mucha plata y oro, y criados: y viniéron á los Reales para comprar por esclavos á los hijos de Israél, y con ellos se uniéron los exércitos de Syria, y de tierras extrañas.
3:42 Et vidit Judas et fratres ejus, quia multiplicata sunt mala, et exercitus applicabant ad fines eorum : et cognoverunt verba regis, quæ mandavit populo facere in interitum et consummationem :
3:42 Y vió Júdas y sus hermanos, que crecian los males, y que los exércitos se acercaban á sus confines, y tuviéron noticia de las órdenes del Rey, que habia dado para destruir, y acabar al pueblo:
3:43 et dixerunt unusquisque ad proximum suum : Erigamus dejectionem populi nostri, et pugnemus pro populo nostro, et sanctis nostris.
3:43 Y dixéron cada uno á su compañero: Alcemos el abatimiento de nuestro pueblo, y peleemos por nuestro pueblo, y por nuestras cosas santas.
3:44 Et congregatus est conventus ut essent parati in prælium, et ut orarent et peterent misericordiam et miserationes.
3:44 Y se juntáron en cuerpo para estar prevenidos para la batalla: y para orar, y pedir misericordia y gracia.
3:45 Et Jerusalem non habitabatur, sed erat sicut desertum : non erat qui ingrederetur et egrederetur de natis ejus. Et sanctum conculcabatur : et filii alienigenarum erant in arce ; ibi erat habitatio gentium : et ablata est voluptas a Jacob, et defecit ibi tibia et cithara.
3:45 Y Jerusalém no estaba habitada, sino que era como un desierto: no habia quien entrase ni saliese de sus hijos: y el Santuario era hollado: y los hijos de extraños estaban en el alcázar, allí era la morada de los Gentiles: y fué quitada la alegría de Jacob, y faltó allí la flauta y la cíthara.
3:46 Et congregati sunt, et venerunt in Maspha contra Jerusalem, quia locus orationis erat in Maspha ante in Israël.
3:46 Y se congregáron, y viniéron á Maspha enfrente de Jerusalém: porque Maspha era ántes el lugar de la oracion para Israél.
3:47 Et jejunaverunt illa die, et induerunt se ciliciis, et cinerem imposuerunt capiti suo, et disciderunt vestimenta sua :
3:47 Y ayunáron aquel dia, y se vistiéron de cilicios, y pusiéron ceniza sobre su cabeza: y rasgáron sus vestiduras:
3:48 et expanderunt libros legis, de quibus scrutabantur gentes similitudinem simulacrorum suorum :
3:48 Y abriéron los libros de la ley, en los quales los Gentiles buscaban semejanzas para sus simulachros.
3:49 et attulerunt ornamenta sacerdotalia, et primitias, et decimas : et suscitaverunt Nazaræos, qui impleverant dies,
3:49 Y traxéron los ornamentos sacerdotales, y las primicias, y diezmos: y llamáron á los Nazarenos, que habian cumplido sus dias:
3:50 et clamaverunt voce magna in cælum, dicentes : Quid faciemus istis, et quo eos ducemus ?
3:50 Y gritáron á grandes voces al cielo, diciendo: ¿Qué haremos de estos, y á dónde los llevaremos?
3:51 et sancta tua conculcata sunt, et contaminata sunt, et sacerdotes tui facti sunt in luctum, et in humilitatem :
3:51 Y tus cosas santas están holladas y contaminadas, y tus Sacerdotes están en llanto, y en abatimiento.
3:52 et ecce nationes convenerunt adversum nos ut nos disperdant : tu scis quæ cogitant in nos.
3:52 Y veis, que las gentes se han coligado contra nosotros para destruirnos: tú sabes lo que piensan contra nosotros.
3:53 Quomodo poterimus subsistere ante faciem eorum, nisi tu, Deus, adjuves nos ?
3:53 ¿Cómo podremos subsistir nosotros delante de ellos, si tú, Dios, no nos asistes?
3:54 Et tubis exclamaverunt voce magna.
3:54 E hiciéron resonar las trompetas con grande estruendo.
3:55 Et post hæc constituit Judas duces populi, tribunos, et centuriones, et pentacontarchos, et decuriones.
3:55 Y despues de esto nombró Júdas Caudillos del exército, Tribunos, y Centuriones, y Pentacontarchôs, y Decuriones.
3:56 Et dixit his, qui ædificabant domos, et sponsabant uxores, et plantabant vineas, et formidolosis, ut redirent unusquisque in domum suam secundum legem.
3:56 Y dixo á los que edificaban casas, y tomaban mugeres, y plantaban viñas, y á los medrosos, que se tornasen cada uno á su casa según la Ley.
3:57 Et moverunt castra, et collocaverunt ad austrum Emmaum.
3:57 Y moviéron los Reales, y viniéron á acampar al Mediodia de Emmaús.
3:58 Et ait Judas : Accingimini, et estote filii potentes, et estote parati in mane, ut pugnetis adversus nationes has quæ convenerunt adversus nos disperdere nos, et sancta nostra :
3:58 Y dixo Júdas: Poneos á punto, y sed hombres de valor, y estad prevenidos para la mañana, para pelear con estas naciones, que se han coligado contra nosotros, para perdernos, y á nuestras cosas santas:
3:59 quoniam melius est nos mori in bello, quam videre mala gentis nostræ, et sanctorum.
3:59 Porque mas nos vale morir en batalla, que no ver el exterminio de nuestra nacion y Santuario.
3:60 Sicut autem fuerit voluntas in cælo, sic fiat.
3:60 Y como estuviere determinado en el cielo, así sea.