Segundo de los Macabeos 14

2. Machabaeorum

14:1 Sed post triennii tempus, cognovit Judas et qui cum eo erant Demetrium Seleuci cum multitudine valida et navibus per portam Tripolis ascendisse ad loca opportuna,

14:1 Mas de allí á tres años, supo Júdas y los que con él estaban, que Demetrio de Seleuco habia venido por el puerto de Trípoli con un poderoso exército, y navíos para ocupar los puestos ventajosos,

14:2 et tenuisse regiones adversus Antiochum, et ducem ejus Lysiam.

14:2 Y que habia ocupado varios territorios á despecho de Antíochô, y de Lysias su General.

14:3 Alcimus autem quidam, qui summus sacerdos fuerat, sed voluntarie coinquinatus est temporibus commistionis, considerans nullo modo sibi esse salutem neque accessum ad altare,

14:3 Mas un cierto Alcimo, que habia sido sumo Sacerdote, y que de su propio grado se habia contaminado en los tiempos de la mezcla, considerando que de ninguna manera podia salvarse, ni tener entrada al altar,

14:4 venit ad regem Demetrium centesimo quinquagesimo anno, offerens ei coronam auream et palmam, super hæc et thallos, qui templi esse videbantur. Et ipsa quidem die siluit.

14:4 Se vino al Rey Demetrio el año ciento y cincuenta, ofreciéndole una corona de oro, y una palma, y á mas de esto unos ramos, que parecian ser del templo. Y por aquel dia no le dixo nada.

14:5 Tempus autem opportunum dementiæ suæ nactus, convocatus a Demetrio ad consilium, et interrogatus quibus rebus et consiliis Judæi niterentur,

14:5 Mas habiendo hallado coyuntura buena para su necio designio, llamado por Demetrio al consejo, y preguntado quáles fuesen los fundamentos y consejos, sobre que estribaban los Judíos,

14:6 respondit : Ipsi qui dicuntur Assidæi Judæorum, quibus præest Judas Machabæus, bella nutriunt, et seditiones movent, nec patiuntur regnum esse quietum :

14:6 Respondió: Los que entre los Judíos son llamados Asidéos, de los quales el Caudillo es Júdas Machábéo, fomentan las guerras, y mueven las sediciones, y no dexan estar en quietud el reyno.

14:7 nam et ego defraudatus parentum gloria (dico autem summo sacerdotio) huc veni :

14:7 Porque aun yo despojado de la gloria de mis padres, (digo del sumo Sacerdocio) me he venido acá:

14:8 primo quidem utilitatibus regis fidem servans, secundo autem etiam civibus consulens : nam illorum pravitate universum genus nostrum non minime vexatur.

14:8 Primeramente por guardar lealtad á los intereses del Rey, y despues por mirar tambien por el bien de los ciudadanos: pues por la malicia de aquellos, toda nuestra nacion sufre no pocas vexaciones.

14:9 Sed oro his singulis, o rex, cognitis, et regioni et generi, secundum humanitatem tuam pervulgatam omnibus, prospice :

14:9 Por tanto te ruego, ó Rey, que informándote por menor de todas estas cosas, mires por nuestra tierra y nacion, conforme á tu humanidad, que todos publican.

14:10 nam, quamdiu superest Judas, impossibile est pacem esse negotiis.

14:10 Porque en tanto que viva Júdas, no puede ser que haya paz en las cosas.

14:11 Talibus autem ab hoc dictis, et ceteri amici hostiliter se habentes adversus Judam, inflammaverunt Demetrium.

14:11 Y habiendo él dicho esto, los otros amigos que eran enemigos declarados de Júdas, inflamáron contra él á Demetrio.

14:12 Qui statim Nicanorem præpositum elephantorum ducem misit in Judæam :

14:12 El Rey envió luego por Capitan á la Judéa á Nicanór, que tenia el mando de los elephantes:

14:13 datis mandatis ut ipsum quidem Judam caperet : eos vero qui cum illo erant, dispergeret, et constitueret Alcimum maximi templi summum sacerdotem.

14:13 Dándole órden, que prendiese vivo al mismo Júdas; y á los que con él estaban los separase, y pusiese á Alcimo por sumo Sacerdote del grande templo.

14:14 Tunc gentes quæ de Judæa fugerant Judam, gregatim se Nicanori miscebant, miserias et clades Judæorum prosperitates rerum suarum existimantes.

14:14 Entónces los Gentiles que habian huido de la Judéa por temor de Júdas, venian en tropas á juntarse con Nicanór, mirando las miserias y trabajos de los Judíos como una prosperidad para sus cosas.

14:15 Audito itaque Judæi Nicanoris adventu, et conventu nationum, conspersi terra rogabant eum qui populum suum constituit, ut in æternum custodiret, quique suam portionem signis evidentibus protegit.

14:15 Mas los Judíos oida la llegada de Nicanór, y la union de las naciones con él, cubiertos de polvo rogaban á aquel, que habia fundado su pueblo, para conservarlo siempre, y que protegia su herencia con evidentes prodigios.

14:16 Imperante autem duce, statim inde moverunt, conveneruntque ad castellum Dessau.

14:16 Y mandándolo el General, moviéron luego de allí, y se reuniéron junto al castillo de Dessau.

14:17 Simon vero frater Judæ commiserat cum Nicanore : sed conterritus est repentino adventu adversariorum.

14:17 Simón hermano de Júdas habia ya venido á las manos con Nicanór: mas se atemorizó de la improvisa llegada de los enemigos.

14:18 Nicanor tamen, audiens virtutem comitum Judæ, et animi magnitudinem quam pro patriæ certaminibus habebant, sanguine judicium facere metuebat.

14:18 Con todo eso Nicanór oyendo el denuedo, y grandeza de corazon que mostraban los compañeros de Júdas, combatiendo por la patria, temió fiar su suerte á la decision de una batalla.

14:19 Quam ob rem præmisit Posidonium, et Theodotium, et Matthiam, ut darent dextras atque acciperent.

14:19 Por lo que envió delante á Posidonio, y á Theodocio, y á Mathías, para ofrecer y aceptar proposiciones de paz.

14:20 Et cum diu de his consilium ageretur, et ipse dux ad multitudinem retulisset, omnium una fuit sententia amicitiis annuere.

14:20 Y habiéndose tenido largo consejo sobre esto, y hecha la propuesta al exército por el mismo General; todos unánimes fuéron de sentir que se aceptase la paz.

14:21 Itaque diem constituerunt, qua secreto inter se agerent : et singulis sellæ prolatæ sunt, et positæ.

14:21 Y así emplazáron dia para tratar entre sí de esto secretamente: y se sacáron, y pusiéron sillas para el uno y para el otro.

14:22 Præcepit autem Judas armatos esse locis opportunis, ne forte ab hostibus repente mali aliquid oriretur : et congruum colloquium fecerunt.

14:22 Mas Júdas mandó que estuviesen hombres armados en lugares oportunos, porque no les viniese algun mal imprevisto de los enemigos: y la plática tuvo buen fin.

14:23 Morabatur autem Nicanor Jerosolymis, nihilque inique agebat : gregesque turbarum quæ congregatæ fuerant, dimisit.

14:23 Por eso Nicanór moró despues en Jerusalém, y sin hacer allí ningun agravio, despidió la multitud de tropas que se le habian juntado.

14:24 Habebat autem Judam semper carum ex animo, et erat viro inclinatus.

14:24 Y amaba siempre á Júdas con ánimo sincéro, y le mostraba particular inclinacion.

14:25 Rogavitque eum ducere uxorem, filiosque procreare. Nuptias fecit : quiete egit, communiterque vivebant.

14:25 Y le rogó que se casase, y pensase en tener hijos. Se casó: vivió en reposo, y se trataban los dos con amistad.

14:26 Alcimus autem, videns caritatem illorum ad invicem et conventiones, venit ad Demetrium, et dicebat Nicanorem rebus alienis assentire, Judamque regni insidiatorem successorem sibi destinasse.

14:26 Mas Alcimo quando vió la amistad y buena harmonía que habia entre ellos, fué á Demetrio, y le dixo, que Nicanór favorecia los intereses agenos, y que tenia destinado por sucesor suyo á Júdas, que aspiraba al reyno.

14:27 Itaque rex exasperatus, et pessimis hujus criminationibus irritatus, scripsit Nicanori, dicens graviter quidem se ferre de amicitiæ conventione, jubere tamen Machabæum citius vinctum mittere Antiochiam.

14:27 Con lo que exásperado el Rey, é irritado con las calumnias de este malvado, escribió á Nicanór, diciéndole, que llevaba muy á mal la amistad que habia contrahido con el Machábéo, y que le mandaba que luego al punto se lo enviase encadenado á Antiochía.

14:28 Quibus cognitis, Nicanor consternabatur, et graviter ferebat, si ea quæ convenerant irrita faceret, nihil læsus a viro :

14:28 Nicanór quando supo esto, quedó consternado, y le pesaba mucho tener que romper la amistad que habia hecho con aquel varon, que en nada le habia ofendido.

14:29 sed quia regi resistere non poterat, opportunitatem observabat qua præceptum perficeret.

14:29 Mas no pudiendo desobedecer al Rey, andaba aguardando oportunidad para executar la órden recibida.

14:30 At Machabæus, videns secum austerius agere Nicanorem, et consuetum occursum ferocius exhibentem, intelligens non ex bono esse austeritatem istam, paucis suorum congregatis, occultavit se a Nicanore.

14:30 Pero Júdas, viendo que Nicanór le trataba con aspereza, y que se le mostraba con ayre mas fiero de lo que acostumbraba, considerando que no indicaba ningun bien tanta austeridad, juntando algunos de los suyos, se ocultó de Nicanór.

14:31 Quod cum ille cognovit, fortiter se a viro præventum, venit ad maximum et sanctissimum templum : et sacerdotibus solitas hostias offerentibus, jussit sibi tradi virum.

14:31 Y quando él entendió que Júdas le habia prevenido con valor, fué al augusto y santísimo templo: y estando los Sacerdotes ofreciendo sus sacrificios ordinarios, les mandó que le entregasen á Júdas.

14:32 Quibus cum juramento dicentibus nescire se ubi esset qui quærebatur, extendens manum ad templum,

14:32 Mas como ellos afirmasen con juramento, que no sabian dónde estaba aquel, que buscaban, extendiendo las manos ácia el templo,

14:33 juravit, dicens : Nisi Judam mihi vinctum tradideritis, istud Dei fanum in planitiem deducam, et altare effodiam, et templum hoc Libero patri consecrabo.

14:33 Juró, diciendo: Si no me entregareis á Júdas encadenado, arrasaré este templo de Dios, y derribaré el altar, y consagraré este templo al padre Baco.

14:34 Et his dictis abiit. Sacerdotes autem protendentes manus in cælum, invocabant eum qui semper propugnator esset gentis ipsorum, hæc dicentes :

14:34 Y dicho esto, se fué. Mas los Sacerdotes levantando las manos al cielo, invocaban á aquel, que se habia declarado siempre protector de aquella su nacion, diciendo así:

14:35 Tu, Domine universorum, qui nullius indiges, voluisti templum habitationis tuæ fieri in nobis.

14:35 Tú, Señor del universo, que no necesitas de cosa alguna, quisiste que estuviese entre nosotros el templo de tu morada.

14:36 Et nunc, Sancte sanctorum, omnium Domine, conserva in æternum impollutam domum istam, quæ nuper mundata est.

14:36 Pues ahora, ó Santo de los Santos, Señor de todas las cosas, guarda para siempre libre de profanacion esta casa, que poco ha se ha purificado.

14:37 Razias autem quidam de senioribus ab Jerosolymis delatus est Nicanori, vir amator civitatis, et bene audiens : qui pro affectu pater Judæorum appellabatur.

14:37 En este tiempo fué denunciado á Nicanór uno de los Ancianos de Jerusalém, llamado Razías, hombre amante de la ciudad, y de buena opinion: el que por su afecto se llamaba padre de los Judíos.

14:38 Hic multis temporibus continentiæ propositum tenuit in Judaismo, corpusque et animam tradere contentus pro perseverantia.

14:38 Este ya de muchos tiempos mantenia una vida muy pura en el Judaismo, y estaba pronto á entregar su cuerpo y su vida por perseverar en él hasta el fin.

14:39 Volens autem Nicanor manifestare odium quod habebat in Judæos, misit milites quingentos ut eum comprehenderent.

14:39 Mas queriendo Nicanór dar una muestra pública del ódio, que tenia á los Judíos, envió quinientos soldados para prenderle.

14:40 Putabat enim, si illum decepisset, se cladem Judæis maximam illaturum.

14:40 Porque creia, que si llegaba á seducirle á él, haria un grande estrago en los Judíos.

14:41 Turbis autem irruere in domum ejus, et januam dirumpere : atque ignem admovere cupientibus, cum jam comprehenderetur, gladio se petiit,

14:41 Y como los soldados quisiesen forzar su casa, y romper la puerta, y ponerle fuego, estando ya á punto de que le echasen mano, se hirió él con una espada:

14:42 eligens nobiliter mori potius quam subditus fieri peccatoribus, et contra natales suos indignis injuriis agi.

14:42 Escogiendo ántes morir generosamente, que verse siervo de los pecadores, ni sufrir ultrajes indignos de su nacimiento.

14:43 Sed cum per festinationem non certo ictu plagam dedisset, et turbæ intra ostia irrumperent, recurrens audacter ad murum præcipitavit semetipsum viriliter in turbas :

14:43 Mas como por la priesa no fuese mortal el golpe que se dió, y viese ya á los soldados entrar por las puertas; corriendo con denuedo al muro, se arrojó animoso él mismo sobre el pueblo:

14:44 quibus velociter locum dantibus casui ejus, venit per mediam cervicem.

14:44 Y retirándose este luego, haciéndole lugar en su caida, dió en el suelo por medio de la cerviz:

14:45 Et cum adhuc spiraret, accensus animo, surrexit, et cum sanguis ejus magno fluxu deflueret, et gravissimis vulneribus esset saucius, cursu turbam pertransiit :

14:45 Y respirando todavía, cobrando alientos se puso en pie: y aunque le corria la sangre á borbollones, y estaba herido gravísimamente, pasó corriendo por medio de la gente:

14:46 et stans supra quamdam petram præruptam, et jam exsanguis effectus, complexus intestina sua, utrisque manibus projecit super turbas, invocans dominatorem vitæ ac spiritus ut hæc illi iterum redderet : atque ita vita defunctus est.

14:46 Y subiéndose sobre una peña escarpada, y ya casi desangrado, sacando, y tomando sus intestinos con ambas manos, los arrojó sobre la multitud, invocando al Señor de la vida y del alma, para que se las volviese á él otra vez: y de esta manera acabó la vida.